سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
79
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
آورد . ابو القاسم براى اينكه لاهور به يك مركز علمى و مذهبى تبديل شود كارهاى بسيار مهمى انجام داد . در دروازه موچى مسجد و مدرسهاى تأسيس كرد و نماز جمعه و جماعت برقرار ساخت . هزينههاى مدرسه و سكونت و خوراك طلاب به عهدهء نواب قزلباش بود . مولانا نيز خودش به تدريس پرداخت و به بركت وجود او علوم شيعه مانند حديث و تفسير ، فقه و عقايد در پنجاب انتشار يافت . وى به كتاب آسمانى يعنى قرآن مجيد علاقهء فراوان داشت ، به همين مناسبت به نوشتن تفسير مفصلى از قرآن كريم پرداخت . در آن زمان شيعيان از هر طرف مورد حمله و اعتراض قرار گرفته بودند ، لذا در تفسير خود به اين نكته بيشتر توجه كرده است . مولانا گنجينهاى بزرگ از كتابهاى نادر و با ارزش را جمعآورى كرده بود كه در آنها مجموعهاى از تفاسير مهم يافت مىشد . مولانا ابو القاسم حايرى به خاطر محبوبيت علمى و تقدس خويش مردم بيگانه و خودى را بهسوى خويش جلب كرده بود . وى زبان فارسى را به خوبى مىدانست و مىنوشت و تمام كتابهاى او به زبان فارسى است . مولانا ابو القاسم به زيارت حج مشرف شده بود و در دروس شيخ مرتضى انصارى و علامه اردكانى شركت داشته از آنان اجازهنامههاى اجتهاد دريافت كرده بود . در لاهور در طول پنجاه سال اخير مساجد فراوانى براى برگزارى مراسم عزادارى و نماز جماعت و نيز مراكز مهم علمى ساخته و تأسيس شده بود و پيروان مذاهب و فرقههاى مختلف مانند ، طبيعى ، مسيحى ، يهودى و آريايى براى رفع اشكالات خود در خدمت مولانا حاضر مىشدند . وفات مولانا در تاريخ 14 محرم سال 1324 ه ق اتفاق افتاد و در كربلاىگامهشاه به خاك سپرده شد . فرزندان او عبارتند از : 1 - مولانا سيد على حايرى 2 - مولانا سيد ابو الفضل . تأليفات مولانا در تاريخ علمى و زبان فارسى در پنجاب هميشه مورد ستايش بوده است ، بخصوص تفسيرش به نام لوامع التنزيل ، در ميان تفاسير شبه قاره هند از كتب با ارزش به شمار مىرود . اين تفسير با زبانى ساده و روان و مباحثى جالب و مفيد نوشته شده است . تفسير هر جزء در يك مجلد و در هر مجلد نظرات علما هم به چاپ رسيده . مولانا ابو القاسم تعداد دوازده مجلد از اين تفسير را تمام كرده است .